1914.07.28 - Avusturya Sırbistan’a savaş ilan etti.
1914.08.05 - Marsilya’da yaşayan Türk Ermenileri bir toplantı yapıp, Frnasız ve Rus ordusu saflarında Türklere karşı çarpışacak gönüllü aradılar; bir çırpıda 400 gönüllü yazıldı.
1914.08.18 - Eçmiyazin Ermeni Katolikosu Rusya’dan Doğu Anadolu’yu koruması altına almasını istedi.
1914.08.30 - Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesinde askere alınan bazı Ermeni gençler silahlarıyla birlikte firar etmeye başladılar. Bu kaçakların Sivas’taki Murat çetesine ve Midyat’taki Hezek ayaklanmasına katıldıkları görüldü.
Aynı gün - Zeytun Ermenileri ayaklandı. Takip sonunda 60 kadar âsî silahlarıyla birlikte yakalandı ve sükûnet sağlandı. Zeytun Ermenileri ertesi yıl tekrar ayaklandılar.
Ağustos sonlarında, İttihat ve Terakki önde gelenlerinden 28 kişilik bir heyet Erzurum’da yıllık kongre toplantısını yapmakta olan Ermeni Milli Örgütü’ne, savaşta Osmanlı Hükümetine bağlı kalmaları karşılığında Ermenilere Rus Ermenistan’ına ilave olarak Erzurum, Van ve Bitlis’ten müteşekkil bölgede özerklik vermeyi taahhüt etti. Fakat Taşnaklar bu teklifi geri çevirip, Ruslarla iş birliğine devam kararı aldılar.
1914.09.26 - Rusya’daki Ermeni komitecilerinden Serphat’ın 600 Ermeni gönüllüsü ile Hoya’ya gelerek Selmast’a gittiği öğrenildi. Bu Ermenilerin büyük çoğunluğu Türk uyruğundan olup Van, Bitlis, Kars ve Gümrü halkındandı.
1914.10.23 - Kağızman’da çoğu Osmanlı uyruklu asker kaçaklarından 800 kişi toplanır; Rus hükümeti bunları silahlandırır. Beyazıtlı Suryen ile Haçik Sirup adlı Ermeniler, etraflarına ikişer bin gönüllü savaşçı kişi toplamışlar.
1914.10.28 - Jandarma Komutanı Kazım (Özalp) yakalanan iki casusun ifadelerine dayanarak Van’da bir isyan çıkacağı haberini merkeze iletti. Düşmanın Müslümanların silahlarını toplayıp Ermenilere verdiğini tespit etmişti.
1914.11.01 - Rusya Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etti
Aynı gün - Osmanlı Meclisinde Erzurum mebusu olan Garo Pasterrmacıyan ve Osmanlı 3. Ordusundaki hemen bütün Ermeni askerler hududu aşıp Rusya’ya geçti. Kısa süre sonra geri dönüp Müslüman köylerini yakmaya ve ele geçirdikleri masum Müslümanları kılıçtan geçirmeye başladılar.
1914.11.04 - İngiltere ve Fransa Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etti.
1914.11.14 - Boghos Nubar, Kahire’deki İngiliz Diplomatik temsilcisi Chatham’a şunları söyler: “Kilikya Ermenileri, Adana, Mersin ve İskenderun’da yapılacak bir çıkartmada Müttefiklerin safında gönüllü olarak yer alabileceklerdir. Bölgenin dağlık kısımlarındaki Ermeniler de Silah ve Cephane ile donatılırlarsa, Türkiye’ye karşı isyan edebileceklerdir.”
1914. Aralık - Ermeniler Van şehrinin Müslümanlarına hücum ettiler. Burayı isyan merkezi olarak seçmişlerdi.
Sarıkamış Harekâtı: 1914.12.18 – 1915.01.10
Enver Paşa Tiflis’e ulaşır, Rus Ordusunun sağ kanadını parçalamayı planlamıştı. İyi planlanmış hücumun başarı şansı çok yüksekti. Osmanlı ordusunun üç kanadı amaçlanan noktaya vaktinde yetişti. Dokuzuncu ordu üç günde, hiçbir zotlukla karşılaşmadan Ardahan’a ulaştı. Yerli Müslüman halk onlara elinden gelen desteği gösterdi. Onuncu ordu Oltu Sarıkamış arasındaki Berduz Geçidi denilen yerde 24 saat oyalandı, çünkü Rusya’nın arka güçlerinden olan, Ermeni gönüllü savaşçılardan müteşekkil 4. Kolordu Türk ordusuna burada pusu kurmuştu. Bu gecikme Rusların boş olan Sarıkamış’a asker yetiştirmelerini sağladı ve Türk ordusunun dokuzuncu bölüğünü hezimete uğrattılar. Eğer Türk ordusu Sarıkamış’a 24 saat önce, yani planlanan vakitte girseymiş, henüz topları bulunmayan ve sayıca az olan Rus güçlerini mağlup edebilirlermiş.
Buna hiç kimse “resmi Türk tarihi” iftirası da atamaz, çünkü Ermeni gönüllülerin lideri Karekin Pastırmacıyan (kod adı: Armen Garo) Amerika’da 1918 yılında basılan Ermenistan’ın Mevcut Savaştaki Rolü sözlerini başlığında kullandığı kitabında, övünerek düşman ordusuna katkılarını şöyle anlatmış: “Eğer 600 Ermeni savaşçısı, canı pahasına 3,000 Türk askerini yok etmeseydi, Türkler 60,000 Rus’u esir alırlardı” - ve Birinci Dünya Savaşı’ndan galip çıkarlardı…
1915.01.27 - İngiltere ve Fransa Suriye ve Kilikya kıyılarına saldırmak için anlaştı.
1915.02.19 - Elazığ’daki XI. Kolordu Komutanından telgraf: “Bölgedeki çeşitli köylerde, Ermeniler jandarmaya ateş açıyor. Asilerle çatışma üç gündür devam ediyor.”
1915.02.21 - Muş’a 2,5 saat mesafedeki Siranun köyünde bulunan 40-50 kişilik Ermeni çeteci köylülere saldırmış ve polis ile süvarilerle çatışmışlardır. Gevaş ve Çatak’daki Ermeni çeteler hükümet binalarına saldırı tertiplemiş, telgraf hatlarını kesmiş ve Türk önde gelenleri katletmişler; kısıtlı sayıda Osmanlı güçlerinin bölgeye gönderilmesi üzerine, masum halka saldırmaya başlamışlardır.
1915.02.25 - Sadık tebaaya zarar vermeden, ordudaki Ermenilerin silahsızlandırılması bildirildi.
1915.02.27 - Ermeni gerillaları Adilcevaz ile Van arasındaki yolda, 300 kişilik askeri kuvvete saldırdılar. Etraflarında 5.000 kişi toplamışlardı.
Ermeniler Zeytun’da yeniden ayaklandı: Şubat 1915’ten – Tehcir Kararına Kadar sürdü.
1915/03/06 - Ermeni Komitacıları Kars-Ardahan bölgesinde çok sayıda Müslümanı katlettiler. Öldürülen Müslümanların sayısının 30,000 kadar olduğu tahmin ediliyor.
1915.03.18 - Çanakkale Deniz zaferi kazanıldı.
Van Valisi Cevdet Bey Van’da ihtilalin başlamak üzere olduğunu haber verdi.
1915.04.07 - Türk askerleri ve sivilleri Van Kalesine sığındı. Ermeniler Türk ordusunun elindekinden daha üstün Rus silahlarıyla donatılmıştı. Bu silahları Trabzon limanlarından saman yükleri altına saklayarak bölgeye taşımışlardı.
1915.04.11 - isyancıların sayısı 30.000’i aştı. Çevredeki Türklerin hemen hepsini katlettiler. Böylece Rusların yöreyi işgali kolaylaşmış oldu.
1915.04.15 - Ermeniler, Van, Çatak ve Bitlis’te isyan başlattılar.
1915.04.17 - Van isyanı yayıldı, Çatak/ Şitak’ta da Ermeni ayaklanması çıktı.
1915.04.18 - Bitlis’te Ermeni ayaklanması çıktı.
1915.04.20 - Van Valisinden 3. Ordu Komtanlığına telgraf:“İsyancılar, Van’ın Ermeni mahallelerine yakın olan karakollarımıza ve Müslüman evlerine ateş etmeye başladılar. Gevaş telgraf hattı onarılmış ama bugün de Başkale, Havasor, Memortki, Şersat telgraf hatları kesilmiştir. Şehirde çarpışmalar bütün şiddetiyle sürüyor. Ayaklanma geneldir. Yardım ve top gönderilmesi rica. . .”
1915.04.20 - Ruslar, kendi sınırları içindeki Müslümanları sefil ve perişan bir halde Türk sınırlarından içeri sürmüştür. (Aynen 40 yıl önce Tuna ve Edirne vilayetlerinde yaptığı gibi) General Gurko ordusu, 1877-78 kışında yüzbinlerce masum Türkü sinekler gibi kırmış ve böylece Bulgarlara yer açılmıştı. Şimdi aynı yöntem, Doğu Anadolu’da tekrarlanmaktaydı.
1915.04.21 - Rus Çarı II. Nikolas Ermeni Devrimci federasyonu’nun Van Şubesine telgraf çekerek Rusya’ya hizmetlerinden dolayı teşekkür etti.
1915.04.22 - Yakalanan sanık ifadelerine göre, Ermeniler Van’da 30,000 kişiyi silahlandırmış, bunların yarısı Rus ordusuna katılmış, geriye kalanı da Türk ordusunu cephe gerisinden vurmakla görevlendirlimişti.
1915.04.24 - Diyarbakır Valisinden gelen haber: Yapılan aramada birçok silah, cephane, askeri elbise, patlayıcı madde bulunmuştır. Ermeni komitacılarından yalnızca Diyarbakır merkezinde binden fazla asker kaçağı ele geçmiştir.
1915.04.24 - Van’daki ordu komutanı Cevdet Bey’den gelen telgraf: Âsîler yol kesiyor ve civar köylere hücum ederek buraları yakıyorlar. Birçok Müslüman kadın ce çocuk yersiz-yurtsuz kalmıştır. Bunların Batı’ya göçü rica . . .
İstanbul’daki Ermeni hitilalci liderleri tutuklandı: 24 Nisan 1914 günkü bu kişilerin tutuklanması sırasında, evlerinde de sayısız silah ve cephane saklandığı tespit edildi.
1915.04.25 - Çanakkale Kara Savaşı başladı. İngiltere ve Fransa Gelibolu Yarımadası’na ve Boğaz’ın Anadolu yakasına asker çıkardı ve Rus donanması İstanbul Boğazı’nı dövdü.
1915.05.02 - Enver Paşa’dan Talat Paşa’ya mektup: Ermeniler isyanlarını sürdürmek için toplu ve hazır haldeler. Bunları çıkararak, isyan yuvalarını dağıtalım. Ruslar, Türkleri bizim sınırımızdan içeri sürdüler. Biz de Ermenileri onların sınırının içine sürelim. Onların evlerine de göçebe haline gelmiş olan Türkleri yerleştirelim.
1915.05.05 - Ermeniler saldırıya geçerek Van’daki Müslüman mahallesini yakmaya başladılar. Vali Cevdet Bey, Van şehrinin boşaltılmasını emretti.
1915.05.17 - Türk askerleri de Van’dan çekildi. Van Rus askerleriyle Ermeni âsîlerin eline düştü.
1915.05.21 - İkinci Van isyanı çıktı. Şehir tamamen yakıldı.
1915.05.23 - Rus askeri güçleri Van’a girdi.
1915.05.24 - Amerika’da yayınlanan Gochak adlı Ermeni gazetesi övünerek, “Van şehrinde sadece 1.500 Türk’ün sağ kaldığını” geriye kalanların katledildiğini yazdı.
1915.05.24 - Sevk (Tencir) kararı imzalandı:
“Ermenilerin bir kısmı ordunun harekâtını zorlaştırıcı davranışlarda bulunmakta, halka saldırmakta, asilere yardım ve yataklık etmektedir. Bu yüzden Van, Bitlis, Erzurum Vilayetleri ile Adana, Mersin, Kozan, Cebel-i Bereket kazaları, Maraş Mutasarrıflığı (Maraş merkezi hariç), İskenderun, Beylan, Antakya kazalarında yerleşik Ermenilerin yerleri değiştirilecektir. Bunlar Musul ve Zor Mutasarrıflıklarına; Halep vilayetinin doğu ve güneydoğusuna, Suriye vilayetinin doğusuna nakledileceklerdir.”
1915.05.27 - Tehcirle ilgili geçici kanun onaylandı.
1915.05.30 - Tehcirle ilgili bakanlar kurulu kararı onaylandı.
1915.07.23 - Boğazlıyan’da Ermeni isyanı çıktı.
1915.08.01 - Fındıkçık – Maraş’ta Ermeni isyanı çıktı.
1915.08.09 - Urfa’nın Germüş köyünde Ermeni isyanı çıktı.
1915.09.14 - Musa Dağı - Antakya’da Ermeni isyanı çıktı.
1915.09.29 - Urfa’nın içinde Ermeni isyanı çıktı.
1915.11.25 - Kış şartları dolayısıyla sevkiyata ara verildi.
1916.02.07 - İslahiye’de Ermeni isyanı çıktı.
1916.02.16 - Erzurum Ruslar tarafından işgal edildi. General Yudeniç, yerli halka adil davranılmasını emretti. 1915’de sevk edilen Ermeniler, Türk ordusuna karşı savaşmak için geri geldiler.
1916.03.15 - Her tarafa gönderilen bir genelgeyle sevkiyat tamamen durduruldu.
1916.04.04 - Akdağmadeni’nde Ermeni isyanı çıktı.
1916.04.09 - Tosya’da Ermeni isyanı çıktı.
1916.06.17 - Ermenilerle Ruslar Van’da katliam yaptılar.
1916.07.06 - Ermeniler Bitlis, Siirt, Muş il ve ilçelerinde katliam yaptılar.
1916.10.03 - Ermenilerle Tercan’da Müslümanları katlettiler.
1916.12.07 - İçişleri Bakanlığından Başbakanlığa Tehcir Raporu sunuldu, buna göre:
“702,900 kişi tehcir edilmişti.”
Fakat vicdan sömürüsü yaparak kamuoyunda soykırım kararı aldırmak isteyen Daşnak liderleri, bu yedi yüzbin kişiden 1,5 – 2 milyonunun öldürüldüğü hikâyesini yayıyorlar. Bazı araştırmacılara göre ise tehcir sırasında ölenlerin sayısı 50,000’in altında…
1917 yılı - Osmanlı ordusu ve Ermenilerin kontrolü altındaki köylerde yaşayan Türk halkı için dayanılmaz acılar içinde geçti.
1917.12.07 - Bolşevik İhtilaliyle Çar Nikolas otoritesini kaybetti.
1917.12.29 - General Odişelidze ile General Gerasimov Rus ordularını Erzurum’dan çektiler. Silahları Ermenilere kaldı. Ermeni kökenli olan Bulgar General Torkom şehrin kontrolunu eline aldı.
1918.02.13 - Osmanlı güçleri Erzincan şehrini geri aldı. Geri çekilirken, Ermeni asıllı Fransız Albay Morrel bütün köylerin yakılması emrini verdi. Ermeni güçleri geri çekiilirken yerli Müslüman halka o vakte kadar görülmedik vahşet uyguladılar. Rus Komutanı Odişelitze de Ermenilerin Müslüman kadın, çocuk ve yaşlılara Tazegül, Aşkale, Evreni, Cinis, Alaca, Ilıca, Haydari, Özbek, Kumbel, Sakalıkesik, Mahanda, Tepeköy, Hanege, Düzcü, Gez köyleriyle Karasu’nun kuzeyinde katliam, tecavüz gibi vahşet uyguladığını kabul etti.
2011 Ocak ayında Alman Arşivlerinde ortaya çıkan 28 Şubat 1918 tarihli bir dökümana göre Bussche adlı Alman Diplomatın Sivas’taki Alman Konsolosluğundan gönderdiği rapor ilk gerçek soykırımın Türklere karşı işlendiğini teyit eder nitelikteydi: Erzincan şehrindeki yıkım köylerdeki “canlıların kökünü kazımayı amaçlamıştı”.
1918.03.03 - Rusya ve Osmanlı İmparatorluğu arasında Brest Litovsk’da anlaşma imzalandı. Fakat Ermeni liderleri Andranik ile Azaryev Erzurum’a gelerek, bu karara uymadılar. Birçok Türk alakonup, gizlice öldürüldü. Delil yok etmek için vücutları yakıldı.
1918.03.11 - Bir toplantı sırasında, Türk ordusunun yaklaşmakta olduğunu duyan Antranik kontrolunu kaybedip kızgınlıkla “On binlercesini öldürdük” diye bağırarak, amaçlarına sadık kalmadıkları için Ermeni liderlerine küfretmiş. Kaçarken Erzurum şehrini yakmışlar…
1919.03.28 - Gürcistan ve Azerbaycan’ın ardından Ermenistan bağımsızlığını ilan eder.
1918 Eylül - Halil Paşa Erivan’ı ziyaret eder.
1918.10.30 - Osmanlı İmparatorluğu Mondros Sözleşmesini imzalayarak Birinci Dünya Savaşı sonunda yenilgiyi kabul eder.